शाळा म्हणजे फक्त पुस्तकी ज्ञान देणारी जागा नाही, तर मुलांच्या व्यक्तिमत्त्वाला योग्य दिशा देणारी संस्कारशाळा असते. हेच सिद्ध करून दाखवले आहे, नागपूर जिल्ह्यातील हिंगणा तालुक्यातील जिल्हा परिषद उच्च प्राथमिक शाळा, बीडगणेशपूर येथील शिक्षकांनी…
अनिता दाढे, तालुका संसाधन सदस्य (DRG) यांनी मूल्यवर्धन प्रशिक्षणानंतर आपल्या शाळेत हा कार्यक्रम केवळ राबवला नाही, तर तो शाळेच्या संस्कृतीचाच एक भाग बनवला. आज या शाळेतील विद्यार्थ्यांमध्ये दिसणारे बदल हे मूल्यवर्धनच्या प्रभावी अंमलबजावणीचे प्रेरणादायी उदाहरण ठरत आहेत.
ग्रामीण वास्तव आणि मोठी जबाबदारी
ही शाळा ग्रामीण भागात असून, येथील बहुतांश कुटुंबे आर्थिकदृष्ट्या मध्यम किंवा निम्न स्तरातील आहेत. त्यामुळे घरात मुलांना शैक्षणिक मार्गदर्शन मिळण्याची संधी मर्यादित असते.
अशा परिस्थितीत शाळेची भूमिका केवळ शिक्षणापुरती मर्यादित राहत नाही. विद्यार्थ्यांमध्ये चांगले संस्कार, मूल्ये, शिस्त आणि जबाबदारीची भावना रुजवण्याची जबाबदारीही शाळेलाच पार पाडावी लागते. याच जाणिवेतून या शाळेत मूल्यवर्धन कार्यक्रमाची प्रभावी सुरुवात झाली.
मूल्यवर्धन तासिका घेताना DRG अनिता दाढे आणि विद्यार्थी…
नियोजनापासून झाली सुरुवात
मूल्यवर्धन प्रशिक्षण पूर्ण होताच अनिता दाढे यांनी संपूर्ण कार्यक्रमाचे नियोजन केले.
कार्यक्रमाचा उद्देश, अपेक्षित परिणाम, कालावधी, आवश्यक साधनसामग्री आणि प्रत्येकाची जबाबदारी यांची स्पष्ट आखणी करण्यात आली. शिक्षकांना कार्यक्रमाचे महत्त्व समजावून सांगितले गेले आणि विद्यार्थ्यांसाठी जोडी व गट पद्धतीने शिकण्याची रचना करण्यात आली.
शाळेतील वातावरणही मूल्यांनी समृद्ध व्हावे म्हणून भिंतींवर विविध मूल्यांवर आधारित आकर्षक चित्रे आणि प्रेरणादायी संदेश रंगवण्यात आले. या कामात शिक्षक, विद्यार्थी आणि ग्रामस्थांनीही उत्स्फूर्त सहभाग घेतला.
‘नातेसंबंध’विषयक शिक्षक, विद्यार्थी आणि ग्रामस्थांनी काढलेले चित्र
मुलांमध्ये दिसू लागलेले छोटे बदल…
सुरुवातीला अनेक विद्यार्थी शांत, उदासीन आणि उपक्रमांमध्ये कमी सहभागी होत होते. मात्र कृतीआधारित शिक्षण, जोडी चर्चा आणि गट चर्चांमुळे हळूहळू त्यांच्यातील बदल स्पष्टपणे दिसू लागला.
विद्यार्थी वर्गात उत्साहाने सहभागी होऊ लागले. स्वतःचे विचार आत्मविश्वासाने मांडू लागले. नवीन कल्पना सुचवू लागले. एकमेकांचे मत ऐकणे, सहकार्य करणे आणि जबाबदाऱ्या वाटून घेणे ही त्यांची सवय बनली. पूर्वी संकोच करणारी अनेक मुले आता संपूर्ण वर्गासमोर आत्मविश्वासाने बोलताना दिसतात.
स्वच्छता, शिस्त आणि जबाबदारी… आता सांगावी लागत नाही
मूल्यवर्धन उपक्रमाचा सर्वात मोठा परिणाम विद्यार्थ्यांच्या दैनंदिन वर्तनात दिसून आला. पूर्वी वर्ग किंवा शाळा स्वच्छ ठेवण्यासाठी वारंवार सांगावे लागायचे. आता विद्यार्थी स्वतःहून पुढाकार घेतात. शिस्त, स्वच्छता आणि जबाबदारी त्यांच्या सवयीचा भाग बनत आहे. याहूनही आनंदाची बाब म्हणजे, पालकांच्या म्हणण्यानुसार अनेक विद्यार्थी घरकामातही मदत करू लागले आहेत. समाजात जबाबदारीने वागण्याची सुरुवात शाळेतून होत असल्याचे हे सुंदर उदाहरण आहे.
‘सामाजिक जबाबदारी’ विषयक भिंतीवरील चित्र
शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांमधील नात्यालाही मिळाली नवी ऊब
मूल्यवर्धनमुळे शिक्षकांची भूमिका केवळ अध्यापनापुरती मर्यादित राहिली नाही. ते विद्यार्थ्यांचे मार्गदर्शक, प्रेरणादायी मित्र आणि विश्वासू सहप्रवासी बनले. त्यामुळे विद्यार्थ्यांनीही आपल्या भावना, विचार आणि प्रश्न अधिक मोकळेपणाने व्यक्त करण्यास सुरुवात केली. शिक्षकांबद्दलचा विश्वास आणि आदर अधिक दृढ झाला.
शाळेचे वातावरणच बदलून गेले
भिंतींवर रंगलेली मूल्यचित्रे…
विद्यार्थ्यांचा उत्साही सहभाग…
वर्गातील संवाद…
गट उपक्रम…
आणि शिकण्याचा आनंद…
या सगळ्यामुळे शाळेचे वातावरण अधिक आनंदी, प्रेरणादायी आणि उत्साहवर्धक झाले. आज ही शाळा केवळ शिक्षण देणारी संस्था नाही, तर मुलांमध्ये चांगले नागरिक घडवणारे मूल्यकेंद्र बनत आहे.
परिवर्तनाची दखल समाजानेही घेतली
विद्यार्थ्यांच्या वर्तनातील सकारात्मक बदल पालक आणि ग्रामस्थांनाही जाणवू लागला. शाळेबद्दलचा विश्वास वाढला. समाजाचा सहभाग वाढला. विद्यार्थ्यांच्या चांगल्या सवयींची चर्चा गावात होऊ लागली. परिणामी, ही शाळा परिसरातील आदर्श मूल्यवर्धन शाळा म्हणून ओळख निर्माण करू लागली.
या प्रवासातून मिळालेली सर्वात मोठी शिकवण
मूल्ये शिकवता येत नाहीत… ती अनुभवातून जगावी लागतात, मूल्यवर्धनने हेच सिद्ध केले आहे. कृतीआधारित शिक्षण, संवाद, सहकार्य आणि सातत्यपूर्ण प्रयत्न यांच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांमध्ये मूल्यांची रुजवण अधिक प्रभावीपणे करता येते. जेव्हा शिक्षक मनापासून पुढाकार घेतात, तेव्हा शाळा फक्त अभ्यास शिकवत नाही, ती संवेदनशील, जबाबदार आणि सजग नागरिक घडवते.
मूल्यवर्धन म्हणजे…
शिकण्याचा आनंद, संस्कारांची साथ आणि जबाबदार नागरिक घडवण्याचा प्रभावी प्रवास.