शाळा : समर्थ प्राथमिक आश्रमशाळा, बेडग, ता. मिरज, जि. सांगली
शिक्षक : श्री. महेशकुमार कोष्टी
शाळेच्या वर्गखोलीत मुलांना शिकवताना एखादा शिक्षक केवळ पाठ्यपुस्तकातील धडे शिकवत नाही, तर त्यांच्या मनात विचारांची, संवेदनशीलतेची आणि चांगल्या मूल्यांची बीजेही पेरत असतो. काही शिक्षक मात्र या मूल्यशिक्षणाला केवळ उपदेशापुरते मर्यादित न ठेवता त्याला आपल्या सर्जनशीलतेची जोड देतात. समर्थ प्राथमिक आश्रमशाळा, बेडग येथील प्राथमिक शिक्षक श्री. महेशकुमार कोष्टी यांचा ‘लघुकथा आणि मूल्ये’ हा प्रयोग याचे सुंदर उदाहरण आहे.
श्री. कोष्टी हे उत्तम वक्ते, उपक्रमशील आणि प्रयोगशील शिक्षक म्हणून परिचित आहेत. विविध शैक्षणिक उपक्रमांमध्ये ते सक्रिय सहभाग घेतात.
विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी नेहमी काहीतरी नवीन करून पाहण्याची त्यांची वृत्ती आहे. शैक्षणिक वर्ष २०२४-२५ मध्ये त्यांनी मूल्यवर्धन प्रशिक्षण पूर्ण केले. प्रशिक्षणादरम्यान अनुभवलेले विचार, मूल्याधिष्ठित शिक्षणाच्या विविध पद्धती आणि विद्यार्थ्यांच्या भावविश्वाशी जोडून शिकविण्याचे महत्त्व यामुळे त्यांच्या मनात एक नवी कल्पना आकार घेऊ लागली.
प्रशिक्षणातून मिळाली प्रेरणा आणि कल्पनेला मिळाला आकार
मूल्यवर्धन प्रशिक्षणाने श्री. कोष्टी यांच्या विचारांना नवी दिशा दिली. मूल्यवर्धन प्रशिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर श्री. कोष्टी यांनी आपल्या शाळेत मूल्यवर्धनाचे विविध उपक्रम सुरू केले. मात्र, त्यांनी प्रशिक्षणात मिळालेल्या पद्धतींची केवळ पुनरावृत्ती केली नाही. त्याऐवजी “मुलांना मूल्ये सांगायची नसतात, ती त्यांना अनुभवायला आणि विचार करायला लावायची असतात”, या विचारातून त्यांनी स्वतःच्या कल्पनाशक्तीची जोड दिली.
प्रशिक्षणातून मिळालेल्या प्रेरणेने त्यांनी स्वतःच्या कल्पनाशक्तीचा वापर केला आणि मूल्यशिक्षणासाठी एक वेगळे, साधे आणि परिणामकारक माध्यम तयार केले.
मूल्यवर्धन कार्यक्रमाचा खरा परिणाम तेव्हाच दिसून येतो, जेव्हा शिक्षक प्रशिक्षणातील संकल्पना आपल्या संदर्भानुसार आत्मसात करून त्यातून नवे प्रयोग निर्माण करतो. श्री. अमितकुमार कोष्टी यांचा ‘लघुकथा आणि मूल्ये’ हा उपक्रम याच परिवर्तनाचे उदाहरण ठरतो.
यातूनच ‘लघुकथा आणि मूल्ये’ या अभिनव उपक्रमाची निर्मिती झाली.
मुलांना मोठमोठे उपदेश करण्याऐवजी एखादी छोटी, साधी आणि त्यांच्या दैनंदिन जीवनाशी संबंधित कथा सांगायची; कथेतून एखादे मूल्य त्यांच्या लक्षात आणून द्यायचे; त्यानंतर त्या कथेवर आधारित स्वाध्याय, कृती आणि चिंतन घडवून आणायचे, अशी या उपक्रमाची रचना आहे.
मराठी आणि हिंदी भाषेत लघुकथांची निर्मिती
श्री. कोष्टी यांनी आपल्या कल्पकतेतून ‘लघुकथा आणि मूल्ये’ या शीर्षकाखाली मराठी आणि हिंदी या दोन्ही भाषांमध्ये छोट्या मूल्याधिष्ठित गोष्टी तयार केल्या आहेत. आतापर्यंत त्यांनी वेगवेगळ्या लघुकथांचे अनेक भाग तयार केले आहेत.
या कथा आकाराने लहान असल्या तरी त्यामागील आशय अत्यंत परिणामकारक आहे. प्रामाणिकपणा, सहकार्य, जबाबदारी, संवेदनशीलता, शिस्त, मदत करण्याची वृत्ती, स्वावलंबन, सत्यनिष्ठा अशा विविध मूल्यांचा विचार मुलांपर्यंत सहज आणि आनंददायी पद्धतीने पोहोचविण्याचा प्रयत्न या कथांमधून केला जातो.
विशेष म्हणजे, कथा सांगून उपक्रम संपत नाही. प्रत्येक कथेनंतर मुलांना विचार करण्याची संधी दिली जाते. त्यामुळे विद्यार्थी केवळ कथा ऐकणारे राहत नाहीत, तर त्या कथेतील प्रसंग स्वतःच्या जीवनाशी जोडून पाहू लागतात.
स्वाध्याय – उपक्रम – चिंतन : मूल्यवर्धनाची त्रिसूत्री
या उपक्रमाचे वैशिष्ट्य म्हणजे प्रत्येक गोष्टीची केलेली ‘स्वाध्याय – उपक्रम – चिंतन’ अशी रचना.
स्वाध्याय :
कथा वाचल्यानंतर किंवा ऐकल्यानंतर मुलांना त्यावर आधारित प्रश्न दिले जातात. त्यामुळे त्यांचे आकलन, भाषिक कौशल्य आणि विचार करण्याची क्षमता विकसित होते.
उपक्रम :
कथेतील मूल्य प्रत्यक्ष कृतीत आणण्यासाठी छोटा उपक्रम दिला जातो. उदाहरणार्थ, एखाद्याला मदत करणे, सहकाऱ्याबरोबर वस्तू वाटून घेणे, वर्गाची जबाबदारी स्वीकारणे किंवा चांगल्या कृतीची नोंद करणे अशा कृतींमधून मूल्याचा अनुभव घेण्याची संधी विद्यार्थ्यांना मिळते.
चिंतन :
उपक्रमानंतर विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या कृतीविषयी विचार करण्यास प्रवृत्त केले जाते. “मी काय केले?”, “मला कसे वाटले?”, “मी पुन्हा अशी परिस्थिती आली तर काय करेन?” अशा प्रश्नांमधून आत्मपरीक्षणाची सवय विकसित करण्याचा प्रयत्न केला जातो.
यामुळे मूल्य हे केवळ पुस्तकातील किंवा कथेमधील शब्द न राहता विद्यार्थ्यांच्या अनुभवाचा भाग बनते.
शिक्षकाची कल्पकता आणि विद्यार्थ्यांचा सहभाग
या उपक्रमात श्री. कोष्टी यांची शिक्षक म्हणून असलेली सर्जनशीलता प्रकर्षाने जाणवते. मूल्यवर्धन प्रशिक्षणातून मिळालेल्या प्रेरणेचे त्यांनी आपल्या वर्गातील गरजांनुसार रूपांतर केले. कथा लेखन, भाषेची निवड, कृतींची आखणी आणि चिंतनात्मक प्रश्नांची निर्मिती या सर्व बाबींमध्ये त्यांचा स्वतःचा विचार दिसून येतो.
मराठीसोबतच हिंदी भाषेचा वापर केल्यामुळे विद्यार्थ्यांना भाषिकदृष्ट्याही समृद्ध अनुभव मिळतो. गोष्ट ही मुलांच्या भावविश्वाशी जोडणारे प्रभावी माध्यम असल्याने विद्यार्थ्यांचा सहभाग सहज वाढतो. कथा ऐकताना ते पात्रांशी स्वतःला जोडतात आणि कथेमधील प्रसंगांवर आपापली मते मांडतात.
मूल्यवर्धनातून निर्माण झालेली नवी दिशा
या प्रयोगाकडे केवळ १५ गोष्टींची निर्मिती म्हणून पाहता येणार नाही. हा एका शिक्षकाच्या प्रशिक्षणातून प्रेरणा घेऊन स्वतःची शैक्षणिक संकल्पना विकसित करण्याचा प्रवास आहे.
एक छोटा प्रयोग, मोठा संदेश
“मुलांना मूल्ये शिकवायची नाहीत, तर मूल्यांचा अनुभव द्यायचा” या दिशेने वाटचाल करणारा हा प्रयोग आहे. छोट्या गोष्टी, साधे उपक्रम आणि त्यानंतरचे चिंतन या माध्यमातून विद्यार्थ्यांच्या मनात मूल्यांची पेरणी करण्याचा हा प्रयत्न आहे.
शिक्षकाची कल्पकता, प्रशिक्षणातून मिळालेली प्रेरणा आणि विद्यार्थ्यांच्या सहभागाची सांगड घातली तर साध्या साधनांतूनही प्रभावी मूल्यशिक्षण घडू शकते, हे श्री. अमितकुमार कोष्टी यांच्या कार्यातून दिसून येते.
मूल्यवर्धन प्रशिक्षणाने त्यांना केवळ प्रशिक्षण दिले नाही; तर स्वतः काहीतरी निर्माण करण्याची प्रेरणा दिली. त्या प्रेरणेतून जन्माला आलेल्या ‘लघुकथा आणि मूल्ये’ या उपक्रमातून आज त्यांच्या विद्यार्थ्यांच्या मनात मूल्यांची छोटी-छोटी बीजे रुजत आहेत. भविष्यात हीच बीजे संवेदनशील, जबाबदार आणि मूल्यनिष्ठ व्यक्तिमत्त्वांच्या रूपाने फुलतील, हीच या उपक्रमाची खरी यशोगाथा आहे.
शब्दांकन – बाबाजी म्हस्के